Yatırım ortaklıkları, sermaye piyasası araçları ile ulusal ve uluslararası borsalarda veya borsa dışı organize piyasalarda işlem gören altın ve diğer kıymetli madenler portföyü işletmek üzere anonim ortaklık şeklinde ve kayıtlı sermaye esasına göre kurulan sermaye piyasası kurumlarıdır. Yatırım ortaklıklarının temel fonksiyonu küçük tasarruf sahiplerinin birikimlerini bir havuzda toplayarak değişik menkul kıymetlerden oluşacak bir portföye yatırmak ve bu yolla elde ettikleri kazancı ortaklarına payları oranında dağıtmaktır. Yatırım ortaklıklarının diğer ortaklıklardan farkı, faaliyet alanlarının sadece sermaye piyasası araçları ile altın ve diğer kıymetli madenlerden oluşan bir portföyün işletilmesi şeklinde sınırlandırılmış bulunmasıdır.
Yatırım ortaklığı portföyünün uzman bir kadro tarafından yönetilmesi nedeniyle bir yandan tasarruf sahibinin riski azaltılırken diğer yandan da tasarrufların menkul kıymetlere yatırılması suretiyle kaynakların etkin kullanımı sağlanabilmektedir. Bu özellikleri nedeniyle, yabancı ülkelerde olduğu kadar ülkemizde de yatırım ortaklıklarının kurulması ve gelişmesi vergi teşvikleri yoluyla desteklenmiştir.

Ortaya koyduğu sermayesi yani tasarrufu, profesyonel ve güvenilir yöneticiler tarafından yönetilmektedir.

Yatırım ortaklığı portföyüne alınabilecek menkul kıymetlerin sabit getirili, dövize endeksli ve hisse senedi gibi araçlarla çeşitlenmesi nedeniyle riskin en aza indirilmesi mümkün olabilecektir.

Menkul kıymetlerin değerlemesi ve kontrolü ile kupon, faiz ve temettü tahsili ortaklık yönetimince yapılacağından vade takibi, tahsil etme gibi zaman ve kaynak kullanımını gerektiren işlemlerden korunabilecektir.

Küçük tasarruflarla temin edilemeyecek kazanç potansiyeli yüksek menkul kıymetlere yatırım yapılmasına olanak sağlayacaktır.

Yatırımcılar, satın aldıkları yatırım ortaklığı hisse senetlerinin gerek tamamını gerekse istediği bölümünü Borsa’da satarak paraya çevirebilecektir.

Portföye büyük miktarlı alım satımlar nedeniyle zaman ve para tasarrufu sağlamaktadır.

 

Düzenlemelere göre alım satımı yapılabilen yabancı özel ve kamu sektörü borçlanma senetleri ve hisse senetleri (sermaye ve yedek akçeleri toplamının %25’ine kadar),

Türkiye’de kurulan ortaklıklara ait hisse senetleri, borçlanma senetleri ve kamu borçlanma araçları,

Yabancı vadeli işlem sözleşmeleri ve opsiyonlar,

Altın ve diğer kıymetli madenler.

 

Yatırım ortaklığının portföyü esas sözleşmesinde hüküm bulunmak ve Tebliğ ile belirlenen sınırlara uyulmak koşulu ile yukarıda sayılan her bir varlık türü esas alınarak oluşturulabileceği gibi varlık türleri itibariyle karma da olabilir. Bir başka ifade ile bir yatırım ortaklığının portföyü sadece devlet tahvilinden veya sadece hisse senetlerinden oluşabileceği gibi bunların değişik oranlardaki bileşiminden de oluşabilmektedir.

 

Yatırım ortaklıkları, yatırım fonlarında olduğu gibi A ve B Tipi olmak üzere iki ayrı tipte kurulabilmektedir. Portföy değerinin en az %25'ini devamlı olarak özelleştirme kapsamına alınmış Kamu İktisadi Teşebbüsleri dahil Türkiye'de kurulmuş ortaklıkların hisse senetlerine yatırmış yatırım ortaklıkları A Tipi, bunun dışında kalanlar B Tipi olarak adlandırılmaktadır. Halen yürürlükte olan vergi mevzuatına göre B Tipi ortaklıklar elde ettikleri portföy işletmeciliğinden doğan kazançları üzerinden %10 oranında vergi yükümlülüğüne tabi iken, A Tipi ortaklıklarda vergi yükü %0'dır.

 

Yatırım ortaklıklarının anonim ortaklık statüsünde kurulması zorunlu olduğundan, bu ortaklıkların kuruluşunda TTK’nun anonim ortaklıkların kuruluşuna ilişkin hükümleri uygulanır. Tüm anonim ortaklıklar gibi yatırım ortaklıkları da kurucuların koymuş olduğu sermayeyi temsil etmek üzere hisse senedi ihraç ederler.

Yeni kurulan yatırım ortaklıklarının hisse senetleri satış süresi içinde, birincil piyasada aracı kuruluşlar aracılığı ile de halka satılabilmektedir. Bu ortaklıkların hisse senetleri satış süresinin bitiminden sonra bir iki hafta içinde Borsa’da işlem görmeye başlamakta ve likidite imkanı doğmaktadır. Birincil piyasada yatırım ortaklığı hisse senedi almak için gazetelerdeki sirküler duyurularını izlemek ve satış yerlerine başvurmak gerekmektedir.

Yatırım ortaklığının kuruluşunu takiben yapılacak ilk halka arzlarda, halka arz edilecek hisse senetlerinin nominal toplamının yatırım ortaklığının çıkarılmış sermayesine oranı asgari %49 olmalıdır.

Yatırım ortaklığı hisse senetleri borsalarda alınıp satılırlar. Bu nedenle kurulmuş bir ortaklığın hisse senetlerine yatırım yapmak isteyen tasarruf sahipleri Borsa’da işlem yapmaya yetkili bir aracı kuruluşa talimat vererek ikincil piyasada bir ortaklığın hisse senedini alabilirler ya da ellerindeki hisse senetlerini yine aracı kuruluşlar aracılığı ile Borsa’da satabilirler.

 

Hisse senetlerinin halka arz edildiği hesap dönemi itibariyle yatırım ortaklığı, sürekli bağımsız denetime tabidir. Bunun sonucu olarak şirketin finansal tabloları Kurul tarafından listeye alınmış bir bağımsız denetim kuruluşu tarafından 6. ve 12. ay sonları itibariyle denetlenir.

 

Yatırım ortaklığı hisse senetleri borsada işlem gördüğü için bu senetlerin fiyatı borsada oluşan arz ve talebe göre oluşmaktadır. Portföy değerine ek olarak yatırımcılar ortaklığın yönetimine, gelecekle ilgili beklentilerine göre hisse senedinin fiyatı değişmektedir. Bu nedenle yatırımcıların bir yatırım ortaklığı hisse senedine yatırım yapacakları zaman ortaklığın portföyü ile birlikte borsada oluşan fiyat hareketlerini ve hisse senedi fiyatlarını etkileyebilecek diğer ekonomik ve siyasi gelişmeleri de yakından izlemeleri gerekir.

 

Yürürlükteki vergi mevzuatı, halka açık bir şirketin hisse senedi yatırımı yapmasını vergisel açıdan destekleyerek, hisse senetlerinden oluşan porföy kazançlarından küçük yatırımcıların temettü olarak yararlanmalarını temin etmek istemiş, bu amaçla portföyün en az %25’i hisse senetlerinden oluşan A Tipi yatırım ortaklıklarını vergisel teşviklerle desteklemiştir.

 

A ve B Tipi yatırım ortaklıklarının portföy işletmeciliği kazançları kurumlar vergisinden istisnadır.

A Tipi yatırım ortaklıklarının portföy işletmeciliği kazançları için stopaj oranı %0, B Tipi için %10’dur.

 

1.1.1999 yılından itibaren yatırım ortaklığı kar payı elde eden gerçek kişiler, bu gelirlerinin üzerinden 1/3 oranında vergi alacağı [1] hesaplayacaklar ayrıca, elde edilen gelirlerini enflasyondan arındırmak amacıyla kar paylarına Maliye Bakanlığı’nca tespit edilen indirim oranını uygulayacaklardır. Daha sonra hesaplanan kar payları, Gelir Vergisi Kanunu çerçevesinde belirlenen vergi oranları çerçevesinde vergilendirilecektir. Buna göre, kar paylarına vergi alacağı ve indirim oranı uygulandıktan sonra kalan tutarın 1999 yılı gelirleri için 3.500 YTL’yi aşması halinde beyanname verilecektir. Ayrıca, gerçek kişilerin vergi alacağı, beyanname üzerinden hesaplanan gelir vergisine mahsup edilecektir.

 

Tam ve dar mükellef kurumlar için kar payları, ticari kazanç olarak beyan edilerek vergilendirilecektir.

 

Yatırım ortaklığının hukuki yapısı ayrı ve bağımsız bir tüzel kişilik olarak anonim ortaklık olarak kurulurken, yatırım fonunun ayrı bir tüzel kişiliği yoktur. Yatırım fonu bir tüzel kişilik tarafından bir sözleşme çerçevesinde kurulan bir mal varlığıdır.

Yatırım fonunu ancak bankalar, aracı kurumlar, sigorta şirketleri veya emeklilik fonları kurabilirken, yatırım ortaklıklarının kurucuları için belli bir sınırlama yoktur.

Yatırım fonu katılma belgeleri fon kurucularından ATM makinalarından alınırken, yatırım ortaklığı hisse senetleri ancak borsada işlem yapmaya yetkili aracı kurumlara verilen emirler ile alınmaktadır.

Yatırım fonları kar dağıtımı yapmazken, yatırım ortaklıkları diğer şirketler gibi kar dağıtabilir;

Yatırım fonu katılma belgesi fona geri satılarak nakte dönüştürülürken, yatırım ortaklığı hisse senetleri yatırım ortaklığına satılamaz ancak borsada satışı mümkündür.

Portföy sınırlamaları bazı konularda farklılık içerir.

Yatırım fonlarında fonun net aktif değerinin tedavüldeki pay sayısına bölünmesi ile elde edilen rakam birim katılma belgesi fiyatını verirken, yatırım ortaklıklarında fonların aksine portföy değeri hisse senedi fiyatını belirleyen tek kriter değildir.